หัวใจปกติของคนเราจะมีความเที่ยงตรง บีบ (เต้น) ตัวเป็นจังหวะที่สม่ำเสมอประมาณ 70 ครั้ง/นาที ขณะพัก เช่น ช่วงหลับ บีบตัวช้าอาจจะช้าลงได้ถึง 30-40 ครั้ง/นาที แต่เมื่อมีการออกแรงหรือตื่นเต้น ตกใจ หัวใจจะบีบตัวถี่ขึ้น เช่น เวลาวิ่งออกกำลังกาย หัวใจคนหนุ่มๆ สาวๆ จะบีบตัวได้เร็วถึง 140-160 ครั้ง/นาที แต่ไม่ว่าจะเป็นภาวะใด หัวใจคนที่ปกติจะบีบตัวเป็นจังหวะที่สม่ำเสมอ นักกีฬาหรือผู้ที่ออกกำลังเป็นประจำ ขณะพักหัวใจจะเต้นช้าเพียง 50-60 ครั้ง/นาที
เรื่องการเต้น (หรือบีบตัว) ของหัวใจนี้เป็นของแปลก คือ ถ้าหัวใจคนเต้นปกติ คือ สม่ำเสมอไม่เร็วจนเกินไป เจ้าของหัวใจจะไม่ค่อยรู้สึกว่าหัวใจตัวเองเต้น ยกเว้นบางครั้งมีผู้ป่วยมาด้วยอาการที่รู้สึกว่า หัวใจเต้นเมื่อนอนเอียงไปด้านใดด้านหนึ่ง
หัวใจจะสูบฉีดเลือด (หรือที่เรารู้สึกว่า “หัวใจเต้น”) ได้เป็นปกตินั้น ต้องมีกระแสไฟฟ้ากระตุ้นอยู่อย่างสม่ำเสมอตลอดเวลา โดยเริ่มตั้งแต่เมื่อเป็นทารกอยู่ในท้องแม่ หัวใจได้รับกระแสไฟมากระตุ้นที่ส่วนบนแล้ว จึงมีการกระจายกระแสไฟฟ้าไปยังส่วนต่างๆ เพื่อหัวใจทั้งสี่ห้องจะได้รับสัญญาณให้กล้ามเนื้อหดตัว และคลายตัวในจังหวะที่ประสานกัน การนำไฟฟ้าของหัวใจที่เกิดขึ้นนี้จะผ่านไปตามทางเดินไฟฟ้าซึ่งเป็นเนื้อเยื่อเฉพาะต่างจากกล้ามเนื้อหัวใจที่มีหน้าที่สูบฉีดเลือด เนื้อเยื่อเหล่านี้เหมือนกับสายไฟที่เดินอยู่ตามผนังหรือฝ้าเพดานในบ้านนั่นเอง
หัวใจคนปกติมีอยู่ 4 ห้อง ถ้าลำดับตามการไหลเวียนของเลือดแล้ว
ห้องแรก คือ ห้องบนขวา
ห้องที่สอง คือ ห้องล่างขวา ส่งเลือดไปปอด
ห้องที่สาม คือ ห้องบนซ้าย และ
ห้องที่สี่ คือ ห้องล่างซ้าย
ห้องสุดท้ายก่อนที่เลือดจะออกจากหัวใจ
ได้ข่าว…..มีคนเคยได้รับการตรวจหัวใจอย่างละเอียด (เขาว่า…!!) แต่ไม่พบความผิดปกติอะไร แล้วกลับเกิดหัวใจวายอย่างรุนแรง ภายในระยะเวลาไม่นานหลังจากการตรวจที่ว่านั้น ทำให้สงสัยกันว่าการตรวจทางหัวใจนั้นมีความแม่นยำถูกต้องหรือมีประโยชน์อย่างไรหรือไม่?
เพื่อความเข้าใจจึงขอเล่าเกี่ยวกับหลักการพื้นฐานของการตรวจและการแปลผลการตรวจต่างๆ ทางการแพทย์ที่หมอพึงทำให้ผู้ป่วย ซึ่งหลักการใหญ่ๆ ที่ว่ามีดังนี้
ที่สุดของหัวใจทุกคน คือ ใจหยุดเต้นหรือหยุดทำงานนั่นเอง เมื่อถึงเวลานั้นคนที่เป็นเจ้าของคงไม่สามารถรู้สึกได้ว่าตอนที่ถึงที่สุดของหัวใจนั้นเป็นความสุขหรือทุกข์ การที่จะไปถึงที่สุดของหัวใจนี้บางคนก็ค่อยๆ ไปถึง อย่างช้าๆ เช่น ในคนที่มีโรคต่างๆ แล้วในที่สุดหัวใจค่อยๆ ทำงานน้อยลงๆ จนหยุดในที่สุด ไม่ว่าจะเป็นโรคอะไรก็ตามท้ายที่สุดเมื่อสังขารทนไม่ไหวต่อโรคนั้นๆ หัวใจก็จะหยุดทำงาน ในสมัยก่อนเวลาแพทย์ต้องเขียนมรณะบัตร ไม่ว่าคนไข้จะเป็นโรคอะไรก็ตามมักจะเขียนลงไปอย่างง่ายๆ ว่า ตายจากโรคหัวใจทั้งสิ้น ถึงแม้ว่าคนไข้เหล่านั้นจะตั้งต้นเป็นโรคมะเร็งหรือปอดบวมหรือโรคติดเชื้อ!!!..
ในระยะ ๓-๔ ปีที่กล่าวมานี้มีคนตั้งข้อสงสัยกันมากว่า การรับประทานยาวิตามิน โดยเฉพาะวิตามิน C และวิตามิน E ในขนาดที่สูงกว่าที่ร่างกายควรจะได้รับในแต่ละวันนั้นจะมีประโยชน์ในการป้องกันไม่ให้เกิดโรคหัวใจและหลอดเลือดแข็งตัวได้หรือไม่ เนื่องจากวิตามินทั้งสองนั้นมีฤทธิ์ในการต้านอนุมูลอิสระ (antioxidant) คือ ต้านความแก่นั่นเอง
วิตามินทั้งสองชนิดนั้น เป็นสารอาหารที่มีอยู่ตามธรรมชาติ ไม่มีอันตราย และเมื่อทำเป็นเม็ดสำเร็จรูปหาได้ในราคาไม่แพงนัก จึงมีผู้รับประทานวิตามินกันอย่างแพร่หลาย (คิดว่าเป็นอาหาร ไม่มีอันตราย) โดยหวังว่าจะทำให้ช่วยในการชะลอความแก่และลดโอกาสที่จะเกิดปัญหาโรคหัวใจได้ โดยคนมักจะลืมกันว่าการที่เรารับประทานอะไรเข้าไปมากกว่าที่ควรจะได้รับในปริมาณที่มากขนาดนั้น แท้ที่จริงแล้วเป็นสิ่งที่ไม่เป็นไปตามธรรมชาติทั้งสิ้น
มีผู้ป่วยโรคหัวใจหลายๆ รายมักชอบถามเกี่ยวกับเรื่องอาหารว่า อาหารใดควรรับประทาน? อาหารใดไม่ควรรับประทาน? และอยากรู้เรื่องอาหารเสริมว่ามีประโยชน์หรือโทษกับหัวใจเพียงใด? ผมได้อ่านบทความวิชาการที่เกี่ยวข้องกับอาหารและโรคหัวใจกับหลอดเลือดที่น่าสนใจ จึงอยากน่ามาเล่าให้ฟัง
เรื่องแรกเป็นการศึกษาผลของการรับประทานถั่วและเนยถั่ว (PEANUT BUTTER) ในผู้หญิง
เนื่องจากอาหารประเภทถั่วเป็นอาหารที่มีปริมาณไพเบอร์และกรดไขมันไม่อิ่มตัว (Unsaturated Fatty Acid) สูง และอาจจะมีประโยชน์ต่อการเผาผลาญแป้งและน้ำตาล ทำให้ความไวต่ออินซูลินในร่างกายที่เสียไปในผู้ป่วยเบาหวานดีขึ้นได้
หมอส่วนใหญ่ชอบถูกผู้ป่วยถามเสมอว่า ควรปฏิบัติตัวอย่างไรโดยเฉพาะอย่างยิ่งมักจะถูกถามว่า “กินอะไรถึงจะดี”
สำหรับโรคหัวใจนั้นเป็นที่รู้กันดีว่า การมีระดับไขมันคลอเรสเตอรอลในเลือดสูงนั้นเป็นปัจจัยเสี่ยงอย่างหนึ่งที่จะทำให้เกิดโรคกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือด (หรือโรคหลอดเลือดที่เลี้ยงกล้ามเนื้อหัวใจตีบตัน)ได้ค่อนข้างง่าย และสำหรับคนที่มีภาวะหัวใจล้มเหลวหรือความดันโลหิตสูง อาหารที่มีรสเค็มหรือมีปริมาณเกลือ โซเดียมมาก(บางครั้งก็ไม่มีรสเค็มอย่างเดียว แต่มีรสจัด) ก็จะทำให้เกิดภาวะหัวใจล้มเหลวได้และทำให้ความดันสูงอีกด้วย ดังนั้นผู้ป่วยโรคหัวใจโดยทั่วไปควรหลีกเลี่ยงอาหารที่มีไขมันและอาหารที่มีรสเค็ม
ยาต้านเกร็ดเลือด ยาป้องเลือดแข็งตัว และยาละลายลิ่มเลือด เป็นยา 3 กลุ่มที่คน (และหมอ) ทั่วๆ ไป มักจะเข้าผิดคิดว่าเป็นยาประเภทเดียวกัน เรียกกันสับสนอยู่เสมอ ยาทั้ง 3 ประเภทนี้เป็นยาที่ถูกใช้บ่อยในผู้ป่วยโรคหัวใจและคนที่มีปัจจัยเสี่ยงที่จะเป็นโรคหัวใจ ดังนั้นจึงควรทำความเข้าใจกับยาทั้ง 3 ประเภทว่า หน้าที่แตกต่างกันอย่างไร ใช้ในภาวะใดบ้างที่เกี่ยวกับหัวใจและข้อดีข้อเสียมีอะไร
ลิ้นหัวใจของคนมีหน้าที่เปิด-ปิดควบคุมกระแสเลือดให้ไหลไปทางเดียวไม่ย้อนกลับ ลักษณะของลิ้นหัวใจมีลักษณะเหมือนกับบานประตู-หน้าต่าง ซึ่งจะคอยเปิด-ปิดอยู่ตามจังหวะของการบีบตัวหัวใจ ภายในหัวใจมีลิ้นหัวใจอยู่ 2 แห่งกั้นระหว่างห้องหัวใจบนกับล่างทั้งทางด้านซ้ายและขวา นอกจากลิ้นหัวใจสองลิ้นที่กั้นระหว่างห้องหัวใจแล้ว ยังมีลิ้นหัวใจอีกสองลิ้นกั้นระหว่างหัวใจกับหลอดเลือดที่ออกจากหัวใจไปยังปอดและหลอดเลือดใหญ่ไปอวัยวะอื่นๆ ของร่างกาย รวมทั้งหมดเป็น 4 ลิ้น (ถ้าพูดได้คงพูดมากน่าดู!!)
ลิ้นหัวใจที่ผิดปกติจะไม่สามารถควบคุมกระแสเลือดให้ไหลไปทางเดียว ไปข้างหน้าได้อย่างสะดวก เช่น ลิ้นหัวใจเปิดได้ไม่เต็มที่ซึ่งก็จะทำให้เกิดลิ้นหัวใจตีบ (เกิดเลือดไหลเดินไปข้างหน้าได้ไม่สะดวก) หรือถ้าลิ้นหัวใจปิดไม่สนิททำให้มีเลือดรั่วไหลย้อนกลับก็จะทำให้เกิดลิ้นหัวใจรั่ว